Większość studentów, przygotowując badania do pracy licencjackiej lub magisterskiej, od razu myśli o ankiecie albo wywiadzie. Tymczasem istnieje jeszcze jedna metoda badawcza, która w wielu przypadkach pozwala uzyskać bardzo wartościowe informacje. Mowa o obserwacji.
Obserwacja jest jedną z najstarszych metod badawczych wykorzystywanych w nauce. Stosuje się ją między innymi w pedagogice, psychologii, socjologii, zarządzaniu, marketingu, pielęgniarstwie czy naukach o sporcie. Jej największą zaletą jest możliwość badania rzeczywistych zachowań ludzi, a nie tylko ich deklaracji.
W praktyce oznacza to, że badacz nie pyta respondentów o opinie, lecz samodzielnie obserwuje określone zjawiska, sytuacje lub zachowania.
Czym jest obserwacja jako metoda badawcza?
Obserwacja jest metodą badawczą polegającą na planowym, celowym i systematycznym gromadzeniu informacji poprzez bezpośrednie spostrzeganie badanego zjawiska.
Mówiąc prościej, badacz przygląda się określonym zachowaniom lub sytuacjom i zapisuje swoje spostrzeżenia.
Przykładowo student pedagogiki może obserwować zachowanie dzieci podczas zajęć przedszkolnych, student zarządzania analizować sposób obsługi klientów w sklepie, a student marketingu obserwować reakcje konsumentów na ekspozycję produktów.
W przeciwieństwie do ankiety obserwacja pozwala zobaczyć, jak ludzie zachowują się naprawdę, a nie jak twierdzą, że się zachowują.
Kiedy warto zastosować obserwację w pracy dyplomowej?
Obserwacja sprawdza się szczególnie wtedy, gdy przedmiotem badań są zachowania, działania lub reakcje ludzi.
Może być wykorzystywana między innymi do:
- analizy zachowań dzieci i młodzieży,
- badania relacji społecznych,
- obserwacji pracy pracowników,
- analizy zachowań konsumentów,
- oceny funkcjonowania instytucji,
- badania procesów edukacyjnych.
Jeżeli celem pracy jest poznanie rzeczywistych zachowań badanych osób, obserwacja może okazać się znacznie bardziej wartościowa niż ankieta.
Rodzaje obserwacji
W metodologii badań wyróżnia się kilka rodzajów obserwacji. Ich wybór zależy od celu badania oraz specyfiki analizowanego zjawiska.
Obserwacja uczestnicząca
W obserwacji uczestniczącej badacz bierze udział w sytuacji, którą jednocześnie obserwuje.
Przykładowo student odbywający praktyki pedagogiczne może uczestniczyć w zajęciach szkolnych i jednocześnie obserwować zachowanie uczniów.
Tego rodzaju obserwacja pozwala lepiej zrozumieć badane środowisko, ale wiąże się również z ryzykiem utraty obiektywizmu.
Obserwacja nieuczestnicząca
W tym przypadku badacz nie angażuje się w obserwowaną sytuację.
Jego zadaniem jest wyłącznie rejestrowanie zdarzeń i zachowań.
Przykładem może być obserwowanie klientów w sklepie lub uczestników wydarzenia bez aktywnego udziału w ich działaniach.
Ta forma obserwacji uznawana jest za bardziej obiektywną.
Obserwacja jawna
Osoby badane wiedzą, że są obserwowane.
Przykładem może być obserwacja prowadzona podczas lekcji za zgodą nauczyciela i uczniów.
Obserwacja ukryta
Badani nie wiedzą, że są obserwowani.
Ze względu na kwestie etyczne ten rodzaj obserwacji jest stosowany znacznie rzadziej i wymaga szczególnej ostrożności.
Obserwacja ustrukturyzowana
Badacz korzysta z wcześniej przygotowanego arkusza obserwacji i zapisuje konkretne zachowania według ustalonego schematu.
Jest to forma często wykorzystywana w pracach licencjackich i magisterskich.
Obserwacja swobodna
Nie opiera się na szczegółowym formularzu. Badacz zapisuje wszystkie istotne spostrzeżenia dotyczące badanego zjawiska.
Obserwacja jako metoda, technika czy narzędzie badawcze?
To pytanie często pojawia się podczas pisania metodologii.
Najczęściej obserwacja jest traktowana jako metoda badawcza lub technika badawcza – zależy to od podejścia metodologicznego przyjętego przez autora i promotora.
Natomiast narzędziem badawczym wykorzystywanym podczas obserwacji jest zazwyczaj:
- arkusz obserwacji,
- karta obserwacji,
- dziennik obserwacji,
- formularz obserwacyjny.
Przykład:
Metoda badawcza: obserwacja
Technika badawcza: obserwacja uczestnicząca
Narzędzie badawcze: arkusz obserwacji
Jak opisać obserwację w metodologii?
Opis obserwacji powinien znaleźć się w rozdziale metodologicznym.
Warto uwzględnić:
- cel obserwacji,
- rodzaj obserwacji,
- miejsce przeprowadzenia badania,
- czas trwania obserwacji,
- charakterystykę badanych osób,
- wykorzystane narzędzie badawcze,
- sposób dokumentowania wyników.
Przykład:
W pracy zastosowano metodę obserwacji uczestniczącej. Badanie przeprowadzono w grupie dzieci w wieku przedszkolnym podczas zajęć dydaktycznych. Obserwacja trwała cztery tygodnie, a dane rejestrowano przy wykorzystaniu przygotowanego arkusza obserwacji.
Zalety obserwacji
Jednym z największych atutów obserwacji jest możliwość poznania rzeczywistych zachowań respondentów.
Badacz nie musi polegać wyłącznie na deklaracjach uczestników badania, które mogą być niepełne lub niezgodne z rzeczywistością.
Do najważniejszych zalet obserwacji należą:
- możliwość badania zachowań w naturalnym środowisku,
- bezpośredni kontakt z badanym zjawiskiem,
- duża wartość poznawcza,
- możliwość rejestrowania zachowań spontanicznych,
- przydatność w badaniach jakościowych.
Wady obserwacji
Jak każda metoda badawcza, obserwacja ma również pewne ograniczenia.
Przede wszystkim jest czasochłonna. Zebranie odpowiedniej liczby obserwacji może wymagać wielu godzin lub nawet tygodni pracy.
Dodatkowo wyniki bywają podatne na subiektywną ocenę badacza.
Do najczęściej wskazywanych wad należą:
- czasochłonność,
- ryzyko subiektywnej interpretacji,
- ograniczona możliwość badania dużych grup,
- trudności w uogólnianiu wyników,
- wpływ obecności obserwatora na zachowanie badanych.
Przykłady zastosowania obserwacji w pracach dyplomowych
Obserwacja może być wykorzystana w wielu dziedzinach nauki.
Przykłady tematów:
Pedagogika
„Zachowania dzieci podczas zajęć integracyjnych w przedszkolu”.
Psychologia
„Reakcje uczniów na sytuacje stresowe w środowisku szkolnym”.
Zarządzanie
„Organizacja pracy zespołu w przedsiębiorstwie produkcyjnym”.
Marketing
„Zachowania klientów w strefie kas sklepu wielkopowierzchniowego”.
Pielęgniarstwo
„Przestrzeganie procedur higienicznych przez personel medyczny”.
Jak widać, możliwości zastosowania obserwacji są bardzo szerokie.
Najczęstsze błędy studentów
Metodologia powinna jasno wyjaśniać, dlaczego wybrano właśnie obserwację i jakie informacje dzięki niej uzyskano. Podczas przygotowywania metodologii studenci często:
- nie określają rodzaju obserwacji,
- nie opisują narzędzia badawczego,
- nie wskazują czasu trwania obserwacji,
- mylą obserwację z wywiadem,
- nie uzasadniają wyboru tej metody.
Podsumowanie
Obserwacja w pracy licencjackiej i magisterskiej jest wartościową metodą badawczą pozwalającą analizować rzeczywiste zachowania ludzi oraz przebieg różnych procesów społecznych i organizacyjnych. Może występować w formie uczestniczącej lub nieuczestniczącej, jawnej lub ukrytej, a jej wybór powinien być uzależniony od celu badania.
Jeżeli prawidłowo zaplanujesz obserwację, przygotujesz odpowiednie narzędzie badawcze i szczegółowo opiszesz przebieg badania w metodologii, możesz uzyskać bardzo wartościowe wyniki, które wzbogacą Twoją pracę licencjacką lub magisterską i zrobią dobre wrażenie na promotorze.
Opracowywanie wyników badań
Masz wyniki badań, ale nie wiesz, jak je opisać? Pomogę Ci w analizie i interpretacji danych. Tworzę czytelne tabele, wykresy i zestawienia. Opisuję wnioski w sposób zrozumiały, a jednocześnie zgodny z językiem naukowym. Opracowanie wyników badań to klucz do rzetelnej części empirycznej pracy dyplomowej.
